Τροχαίο, Κάταγμα Επιγονατίδας, Μη Χορήγηση Αντιπηκτικής Αγωγής — Πνευμονική Εμβολή, Κίνδυνος Ζωής και Νόθευση Ιατρικού Αρχείου
Ασθενής 33 ετών τραυματίζεται σε τροχαίο και μεταφέρεται σε ιδιωτική κλινική. Τον εξετάζουν δύο ορθοπεδικοί τρεις φορές σε είκοσι ημέρες — κανένας δεν χορηγεί αντιπηκτική αγωγή παρά τα ορατά συμπτώματα θρόμβωσης. Την εικοστή πρώτη ημέρα καταρρέει από πνευμονική εμβολή και φλεβική θρόμβωση, σε άμεσο κίνδυνο ζωής. Στο μεταξύ — και αφού ασκήθηκε αγωγή — ο ένας ιατρός νοθεύει το βιβλίο ασθενών της κλινικής, προσθέτοντας εκ των υστέρων φράση για αντιπηκτική αγωγή που ποτέ δεν χορηγήθηκε. Το δικαστήριο επιδίκασε €28.000 για ιατρική αμέλεια και €10.000 για παραβίαση ευαίσθητων προσωπικών δεδομένων.
Είκοσι Ημέρες Χαμένης Ευκαιρίας
Στις 18 Απριλίου 2007 ο ασθενής — δικαστικός επιμελητής — υπέστη τροχαίο ατύχημα από υπαιτιότητα αγνώστου οδηγού και μεταφέρθηκε στα εξωτερικά ιατρεία ιδιωτικής κλινικής. Εκεί τον ανέλαβε ορθοπεδικός τραυματιολόγος που βρισκόταν σε εφημερία.
- 18 Απριλίου 2007 — Πρώτη επίσκεψη. Ο πρώτος ορθοπεδικός εξετάζει τον ασθενή και διαγιγνώσκει κάκωση δεξιού γόνατος. Χορηγεί αντιτετανικό ορό και παυσίπονα. Συστήνει κλινοστατισμό, ανάπαυση, αποφυγή φόρτισης, βάδιση με βακτηρίες και αναρρωτική άδεια δέκα ημερών. Συστήνει επίσης μαγνητική τομογραφία. Δεν χορηγεί — ούτε συστήνει προφορικά — αντιπηκτική αγωγή, παρόλο που η κλινική διαθέτει φαρμακείο με αντιπηκτικά φάρμακα.
- 25 Απριλίου 2007 — Δεύτερη επίσκεψη. Ο ασθενής επιστρέφει με αφόρητους πόνους, υποβασταζόμενος από συγγενείς. Τον εξετάζει αυτή τη φορά δεύτερος ορθοπεδικός. Διαγιγνώσκει κάταγμα επιγονατίδας με πιθανή ρήξη πρόσθιου χιαστού συνδέσμου. Του τοποθετεί νάρθηκα ακινησίας γόνατος και επαναλαμβάνει τη σύσταση για μαγνητική τομογραφία. Δεν ρωτά αν χορηγήθηκε αντιπηκτική αγωγή από τον προηγούμενο. Δεν χορηγεί αντιπηκτική αγωγή ούτε ο ίδιος.
- 3 Μαΐου 2007 — Ο ασθενής υποβάλλεται σε μαγνητική τομογραφία δεξιού γόνατος σε εξωτερικό διαγνωστικό κέντρο. Τα ευρήματα δείχνουν αλλοιώσεις μηνίσκου και πολύ μικρού βαθμού ενδαρθρική συλλογή.
- 9 Μαΐου 2007 — Τρίτη επίσκεψη. Ο ασθενής επιστρέφει με τα αποτελέσματα της μαγνητικής. Επισημαίνει έντονη κόπωση και εξάντληση. Ο δεύτερος ορθοπεδικός γνωματεύει ρωγμώδες κάταγμα επιγονατίδας. Αναφέρει «εδόθησαν οδηγίες» χωρίς να εξειδικεύει ποιες. Ούτε τώρα χορηγείται αντιπηκτική αγωγή. Ούτε γίνεται εκτίμηση του αυξημένου κινδύνου θρόμβωσης από τον συνδυασμό ακινησίας και καταγματος.
- 11 Μαΐου 2007 — Ο ασθενής καταρρέει. Μεταφέρεται εκτάκτως σε άλλο θεραπευτήριο. Εκεί διαγιγνώσκεται πνευμονική εμβολή αμφοτερόπλευρη και φλεβική θρόμβωση δεξιού κάτω άκρου. Ο πατέρας του ενημερώνεται ότι η ζωή του γιου του κινδυνεύει. Χορηγείται αντιπηκτική αγωγή — για πρώτη φορά από οποιονδήποτε ιατρό. Η νοσηλεία διαρκεί έως 22 Μαΐου 2007.
Σύμφωνα με τη διεθνή ιατρική βιβλιογραφία που δέχθηκε το δικαστήριο, ο κλινοστατισμός και η ακινησία μετά από κάταγμα ή κάκωση κάτω άκρου αποτελούν σοβαρό προδιαθεσικό παράγοντα για φλεβική θρόμβωση. Τα σημεία πιθανής εν τω βάθει θρόμβωσης — που ο ασθενής παρουσίαζε καθ’ όλο το διάστημα — είναι πόνος, ερυθρότητα, θερμότητα και οίδημα κάτω άκρου. Η αντιπηκτική αγωγή δεν απαιτεί εξειδικευμένο εξοπλισμό: η κλινική διέθετε φαρμακείο. Η παράλειψη χορήγησής της κατά τις τρεις επισκέψεις ήταν ιατρικά αδικαιολόγητη.
Οι Δύο Ανεξάρτητες Παραλείψεις των Ιατρών
Πρώτος ιατρός — αρχική πλημμελής διάγνωση και απουσία αντιπηκτικής αγωγής. Παρά τα συμπτώματα του ασθενούς και τον επιβεβλημένο κλινοστατισμό που ο ίδιος συνέστησε, δεν χορήγησε ούτε προφορικά συνέστησε αντιπηκτική αγωγή. Επιπλέον δεν διέγνωσε εξ αρχής κάταγμα — παρότι οι κακώσεις ως κατηγορία περιλαμβάνουν τα κατάγματα και η διάγνωσή τους δεν παρουσιάζει ιδιαίτερη δυσκολία. Ο ίδιος ιατρός αυτοπαρουσιαζόταν ως τραυματιολόγος — ιδιότητα που το δικαστήριο εκτίμησε ως παράγοντα αυξημένης ευθύνης, καθώς ο ασθενής αποτανθεί σε αυτόν ακριβώς λόγω εξειδίκευσης.
Δεύτερος ιατρός — διάγνωση κατάγματος χωρίς αντιπηκτική αγωγή. Ο δεύτερος ορθοπεδικός ανέλαβε τον ασθενή και διέγνωσε κάταγμα επιγονατίδας — αλλά δεν ζήτησε να πληροφορηθεί τι αντιμετώπιση είχε λάβει ο ασθενής στην πρώτη επίσκεψη. Δεν ενημέρωσε τον πρώτο συνάδελφο ότι ο ασθενής εξακολουθούσε να υποφέρει παρά τη συσταθείσα θεραπεία. Και κατά τις δύο επισκέψεις στον ίδιο — 25 Απριλίου και 9 Μαΐου — δεν χορηγήθηκε αντιπηκτική αγωγή, παρότι υπήρχε ρωγμώδες κάταγμα και εμφανής συμπτωματολογία.
Το δικαστήριο ξεκαθάρισε ότι οι δύο ιατροί δεν ενήργησαν ως ενιαία ομάδα — αλλά συνέβαλαν έκαστος αιτιωδώς, διαδοχικά, στο ίδιο τελικό αποτέλεσμα. Αυτό αρκεί για να θεμελιώσει ευθύνη εις ολόκληρον.
Η Νόθευση: Εκ των Υστέρων Προσθήκη σε Απόρρητο Αρχείο
Μετά την άσκηση αγωγής από τον ασθενή, ο πρώτος ορθοπεδικός άσκησε αντίστροφη αγωγή εναντίον του, ισχυριζόμενος ότι είχε χορηγήσει την ενδεδειγμένη αγωγή. Στο δικόγραφο της αγωγής του ενσωμάτωσε φωτοτυπία από το βιβλίο ασθενών της κλινικής, στην οποία η μερίδα του ασθενούς εμφάνιζε — επιπλέον από την αρχική εγγραφή — τη φράση «εδόθη φαρμακευτική (αποιδηματική-αντιπηκτική) αγωγή».
Ο ασθενής μετέβη στην κλινική και εξέτασε το πρωτότυπο βιβλίο. Διαπίστωσε ότι η φράση αυτή είχε γραφτεί με διαφορετικό στυλό από την υπόλοιπη εγγραφή — και ότι δεν υπήρχε στην έγγραφη ιατρική βεβαίωση που του είχε χορηγηθεί στις 18 Απριλίου, η οποία έπρεπε να έχει πανομοιότυπο περιεχόμενο με την εγγραφή του βιβλίου. Εξάλλου, η φαρμακευτική αγωγή που πράγματι αγόρασε η σύζυγός του από το φαρμακείο ήταν αποκλειστικά παυσίπονα — όχι αντιπηκτικά.
Η Αντεισαγγελέας Εφετών Αθηνών παρήγγειλε ποινική δίωξη εναντίον του πρώτου ιατρού για κακουργηματική πλαστογραφία μετά χρήσεως, με συνολικό όφελος και συνολική ζημία άνω των €120.000, καθώς και για κακουργηματική παράβαση της νομοθεσίας περί προσωπικών δεδομένων. Η υπόθεση παραπέμφθηκε σε τακτική ανάκριση. Το πολιτικό δικαστήριο επισήμανε ότι ακόμα και αμετάκλητη ποινική αθώωση δεν θα δέσμευε την αστική κρίση.
Το δικαστήριο δέχθηκε ότι η νόθευση έγινε μεταξύ Ιανουαρίου και Ιουλίου 2008 — δηλαδή αφού η αγωγή είχε επιδοθεί στον ιατρό — με σκοπό να αποδειχθεί εκ των υστέρων ότι είχε χορηγηθεί η ενδεδειγμένη φαρμακευτική αγωγή. Η κλινική, από την πλευρά της, αρνήθηκε να χορηγήσει φωτοαντίγραφο του βιβλίου στον ασθενή, δεν διενήργησε εσωτερικό έλεγχο παρά τις καταγγελίες, και παρά τη ρητή δέσμευσή της ότι θα διέταζε ένορκη διοικητική εξέταση — κάτι που δεν έγινε ποτέ.
Ευαίσθητα Προσωπικά Δεδομένα: Το Βιβλίο Ασθενών ως Απόρρητο Αρχείο
Το βιβλίο εισερχομένων-εξερχομένων ασθενών που υποχρεούται να τηρεί κάθε ιδιωτική κλινική αποτελεί αρχείο ευαίσθητων προσωπικών δεδομένων υγείας κατά τον ν. 2472/1997 και τον Κώδικα Ιατρικής Δεοντολογίας. Η πρόσβαση σε αυτό επιτρέπεται μόνο στον υπεύθυνο επεξεργασίας και τα ειδικά εξουσιοδοτημένα πρόσωπα — μεταξύ των οποίων ο εφημερεύων ιατρός για τις δικές του εγγραφές.
Η αλλοίωση του περιεχομένου του βιβλίου, η χρήση του σε αγωγή χωρίς συγκατάθεση του ασθενούς, και η άρνηση της κλινικής να χορηγήσει αντίγραφο στον ίδιο τον ασθενή που δικαιούται πρόσβαση — αποτελούν σωρευτικά παράνομη επεξεργασία. Το δικαστήριο επισήμανε ότι δεν εφαρμόζεται εξαίρεση ούτε για λόγους «άσκησης δικαιώματος ενώπιον δικαστηρίου», διότι η εξαίρεση αυτή προϋποθέτει τη μη αλλοίωση του υλικού — ακριβώς αυτό που εδώ έλειπε.
Η Ευθύνη της Κλινικής ως Προστήσασας
Οι δύο ορθοπεδικοί συνεργάζονταν με την κλινική ως ελεύθεροι επαγγελματίες. Η κλινική ισχυρίστηκε ότι δεν υπήρχε σχέση πρόστησης. Το δικαστήριο απέρριψε τον ισχυρισμό: για την πρόστηση αρκεί η χαλαρή έστω εξάρτηση ως προς τον τόπο και τους όρους εργασίας. Οι ιατροί χρησιμοποιούσαν τις εγκαταστάσεις, το εξοπλισμό και το φαρμακείο της κλινικής, η κλινική αποκόμιζε κέρδη από τη δραστηριότητά τους — αυτό αρκεί.
Ως εκ τούτου, η κλινική ευθύνεται εις ολόκληρον μαζί με αμφότερους τους ιατρούς για την ιατρική αμέλεια, και εις ολόκληρον με τον πρώτο ιατρό για την παραβίαση των προσωπικών δεδομένων.
1. Κλινοστατισμός χωρίς αντιπηκτική αγωγή σε ασθενή με κάταγμα κάτω άκρου είναι αφεαυτός ιατρική παράλειψη. Ο κίνδυνος θρόμβωσης από ακινησία μετά από κάταγμα είναι τεκμηριωμένος και γνωστός. Η παράλειψη χορήγησης αντιπηκτικής αγωγής ή έστω ενημέρωσης του ασθενούς για τον κίνδυνο — ιδίως όταν η κλινική διαθέτει τα αντίστοιχα φάρμακα — αποτελεί παράβαση κανόνων ιατρικής επιστήμης.
2. Ιατρός που αναλαμβάνει ασθενή από συνάδελφο οφείλει να ελέγξει τη συνέχεια της αγωγής. Η έλλειψη επικοινωνίας μεταξύ των δύο ορθοπεδικών — και η αποσιώπηση του ιστορικού της πρώτης επίσκεψης από τον δεύτερο — αποτελεί αυτοτελή αμέλεια. Δεν αρκεί να εξετάζει κάθε ιατρός τον ασθενή από μηδενική βάση, αγνοώντας τι έγινε πριν.
3. Αλλοίωση ιατρικού αρχείου μετά την άσκηση αγωγής θεμελιώνει αστική ευθύνη για παραβίαση ευαίσθητων προσωπικών δεδομένων — ανεξαρτήτως ποινικής εξέλιξης. Το βιβλίο ασθενών ανήκει στον ασθενή όσο αφορά τα δικά του δεδομένα. Η αλλοίωση του περιεχομένου και η αξιοποίησή του σε δικαστική διαδικασία χωρίς συγκατάθεση αποτελεί παράνομη επεξεργασία κατά τον ν. 2472/1997 — με αυτοτελή αξίωση χρηματικής ικανοποίησης.
Αντιμετωπίζετε κατηγορία ιατρικής αμέλειας ή υποστήκατε βλάβη από ιατρικό λάθος; Επικοινωνήστε μαζί μας.
Η απόφαση αυτή είναι ασυνήθιστα πλούσια νομολογιακά γιατί αντιμετωπίζει ταυτόχρονα τρία διακριτά ζητήματα: ιατρική αμέλεια λόγω παράλειψης φαρμακευτικής αγωγής, ευθύνη κλινικής ως προστήσασας ελεύθερων επαγγελματιών, και παραβίαση ευαίσθητων δεδομένων υγείας με νόθευση ιατρικού αρχείου.
Ως προς την ιατρική αμέλεια, το κρίσιμο στοιχείο είναι η απόρριψη του επιχειρήματος ότι η αντιπηκτική αγωγή δεν ενδείκνυται συστηματικά σε «χαμηλού κινδύνου» ασθενείς. Το δικαστήριο δέχθηκε ότι η εκτίμηση είναι ανά περίπτωση — και στη συγκεκριμένη περίπτωση τα συμπτώματα (οίδημα, θερμότητα, αλλαγή χρώματος, επίμονος πόνος, κόπωση) ήταν αρκετά ώστε να επιβληθεί χορήγηση. Ιδιαίτερα επιβαρυντικό κρίθηκε το γεγονός ότι ο ίδιος ιατρός συνέστησε ακινησία χωρίς να αντισταθμίσει τον κίνδυνο που αυτή δημιουργεί.
Ως προς τα προσωπικά δεδομένα, η απόφαση εδραιώνει έναν σημαντικό κανόνα: η εξαίρεση «άσκηση δικαιώματος ενώπιον δικαστηρίου» δεν καλύπτει την αλλοίωση του ιατρικού αρχείου πριν από τη χρήση του. Το αρχείο πρέπει να χρησιμοποιείται αναλλοίωτο — διαφορετικά η ευθύνη πολλαπλασιάζεται, αφού εκτός από την αστική αξίωση προκύπτει και ποινική έκθεση για πλαστογραφία.
Μιχαήλ Νταλαμπίρας · Δικηγόρος · Εξειδίκευση Ιατρικής Ευθύνης